Część druga – Karol Fertner

O tym jak wypełniłam kolorami postać bezbarwną

Wprowadzenie

W ciepłe wrześniowe popołudnie schylałam się i podnosiłam z ziemi kasztany. Stawiałam kroki bez określonego kierunku, trudno to nazwać spacerem, to było moje kręcenie się bez celu po wzgórzu jasnogórskim. Ogrzewałam w cieple wrześniowego, popołudniowego  słońca swoje myśli po rozmowie z ojcem Nikodemem i Panem Remigiuszem Pośpiechem. Serce jak z ołowiu ledwo mieściło się w moim wnętrzu, przeżycia dnia poprzedniego stały się ciężarem czekającym na rozładowanie. Upust emocji dają kasztany zbierane w tym miejscu, zbieranie jest rodzajem medytacji i szukania uspokojenia. Podchodziłam z kasztanami w ręku pod górę Claromontana, zbliżałam się pod mury bastionu, wracałam wzrokiem do wieży kościelnej z zegarem CZASU. Ulica Wieluńska została za moimi plecami, domki od pierwszej majowej wizyty tkwiły w tym samym barwnym układzie. Zmieniły się kolory drzew, zieleń z wrześniem straciła świeżość wiosenną, w najwyższym punkcie ulicy dorodne stare drzewo obsypało się czerwonymi okrągłymi owocami. Liście traciły chlorofil delikatnie, bez pośpiechu opadając na ulicę. Zwiastuny jesieni nadchodziły nienatarczywie, a ciepło rozchodzące się leniwie na ulicy Wieluńskiej prowokowało do wypicia kawy przy jedynym wystawionym stoliku w cukierni „Jagodziński”. Bez dowodów na piśmie przyjmuję za każdym razem, że piję kawę u prapradziadka Teofila Fertnera, w jego cukierni XIX- wiecznej. To taka gra, złudzenie wspomagające pewność do bycia we właściwym miejscu. Dowodów na istnienie cukierni na ul. Wieluńskiej nie znaleźliśmy, powiązania z miejscem są tylko prawdopodobne, nie mniej bardziej pewne niż Stara Częstochowa i jej ulice.

Podchodząc do murów otaczających kompleks klasztorny spoglądałam na dachy. Szłam na dziedziniec, chciałam usiąść na ławce w pobliżu budynku znajdującego się naprzeciwko wejścia do Kaplicy NMP. Ten adres okazał się pewny. Potwierdził go niespodziewanie ojciec Nikodem. Już nie ma gdybania i wyobrażania sobie możliwości. Szukania śladów po omacku, chodząc po zaułkach Nowej Częstochowy. Odnalazłam adres, właściwie bez nazwy ulicy. Dom, w którym mieszkał  mój praprapradziadek  stał na wzgórzu jasnogórskim. Dlatego te kasztany w mojej kieszeni są takie ważne. Całe wzgórze, które z lubością nazywam Claromontana, naśladując  tytuł wielotomowego dzieła „Studia Claromontana”, musiałam nagle pewnego dnia uznać za mój teren. Nie mogąc zapomnieć o znaczeniu tego miejsca, jego charyzmie, nie mogłam nie usiąść na ławce, nie kroczyć pod kasztanowcami bez celu i nie mogłam nie układać sobie w sercu mojej osobistej, rodzinnej konotacji z Jasną Górą. Wielkość nieziemska tego miejsca w zestawieniu z historią mego krewnego związanego na całe życie z muzyką jasnogórską,  wyciszała aktywność i przykuwała mnie do ławki na dziedzińcu klasztornym. Nie można uchylić się od wrażenia bycia częścią większego zamierzenia, w moim pojęciu przekraczającego zwykłe zaspakajanie ciekawości historią rodziny.  Do czego zmierzam i czym zakończę moje podróże ? Odpowiedzi przychodzą w rozmowach. Może zrobimy to, a może tamto, dla jednych to poszerzenie wiedzy o muzyce, dla innych wskrzeszenie pamięci o krewnym. Mieszają się cele osobiste z działaniem „pro publico bono”.

Dzień wcześniej jechałam na spotkanie z mieszkańcem Jasnej Góry, ojcem Nikodemem. Trema połączona z euforią mieszała moje myśli, bo zrozumiałam, że mam otwartą drogę, najlepszą z możliwych, doskonałą,  o lepszej nie można marzyć, drogę do poznania życia Karola Fertnera. Świadomość dotarcia do źródła doskonałego, jedynego rozbudziła moje nadzieje na  uzupełnienie wiedzy encyklopedycznej  o relacje zabarwione emocjami. To niezbędny parametr każdego spotkania z przeszłością. Nijakość nie wchodzi w grę, nie wypełni osoby transparentnej  kolorami. Moim zadaniem jest ogrzanie postaci i nadanie jej trwałych barw. Każdy z moich przodków ożywa w sposób osobniczy, zgodny z duchem epoki, obyczajowością i cechami charakteru. To ostatnie zadanie jest na granicy wykonalności, ale… tworzę obraz cofając się od dnia dzisiejszego, spoglądając na siebie, wujków, kuzynów do początków rodu. O Karolu nie wiedzieliśmy nic, nie zachowały się żadne rodzinne informacje. Miałam postać nieoswojoną i obdarzoną wielkim potencjałem. Odtworzyć zamierzałam z pomocą ojca Nikodema. Miałam przyjechać na Jasną Górę, na umówioną godzinę, do Sali Rycerskiej i oczekiwać .

Gdy dotarłam na dziedziniec klasztorny,  znalazłam się w bardzo szczególnym miejscu Polski, musiałam popłynąć na fali uczuć, nie było odwrotu. Mój Karol nieznany doprowadził mnie aż tutaj, na Jasną Górę.

 

Jasna Góra,  rok 1816

„Drogi Ojcze,

Pragnę Was wszystkich w domu zapewnić, że nie musicie się o mnie martwić. Jasna Góra , do której dojechaliśmy z Józefem po nużącej podróży, jest wspaniałym miejscem, tak jak opowiadali ludzie we wsi. Klasztor wznosi się na wzgórzu, jest z daleka widoczny dla każdego. Składa się z wielu budynków, oczywiście Kaplicy i Kościoła przede wszystkim i Klasztoru Ojców Paulinów. Ale jeden budynek stał się moim domem. To dom muzykantów, do których też dzisiaj należę. Mieszka nas tutaj grupa muzyków, z różnych stron przybyłych, nie jestem jedynym obcym, z dalekich stron. Świętej pamięci Mama miała rację, że mam talent muzyczny. Ojcowie paulini tak potwierdzili i zajęli się mną serdecznie. Okazuje się, że będę uczył się grać najpierw na jednym instrumencie, a jak już nie będzie miał dla mnie tajemnic, rozpocznę naukę na kolejnym. Mam podobno duże możliwości i w przyszłości, gdy ukończę nauki, będę mógł zastępować nieobecnych muzyków. To mnie bardzo cieszy, takie uznanie. Mówiłem, Ojcu, że moje 13 lat nie jest dziecinne. Jestem już dorosły i potrafię o siebie zadbać, nawet tak daleko od domu.

Ojcowie zapewnili mi miejsce do spania, posiłki, dają ubranie, nawet cyrulika jak potrzeba wzywają. Uczę się w klasie pierwszej. Mam dużo radości i jestem wdzięczny, że dojechałem do Jasnej Góry. Tu wszędzie słychać muzykę. Jest tak dobrze. Teraz mogę nauczyć się nut, może kiedyż napiszę coś własnego. Czy Twoja żona już rodziła? Oby urodził się brat. Czekam na brata, bo chcę by kiedyś przyjechał do mnie do Jasnej Góry.

Gdy opuszczam mój dom i wychodzę na dziedziniec widzę wejście do Kaplicy Najświętszej Marii Panny. Widzę ludzi wchodzących na msze, widzę żebraków i pielgrzymów. To święte miejsce. Jest tu cudowny obraz, który otoczony jest wielką czcią. Codziennie ćwiczymy  nieopodal, muszę tylko przejść przez podwórze parę kroków. Tam mamy próby. Zawsze są w tym samym miejscu(…)

(…) Nazywamy się Kapelą Jasnogórską. Jest nas czasami  20, czasami  26 muzyków. Mamy dyrygenta. Niektórzy muzycy mieszkają z rodzinami.  Gram na skrzypcach, altówce, flecie, klarnecie, trąbce i organach. To wielka rzecz, bo nie wszyscy potrafią grać na wielu instrumentach. Niektóre instrumenty robimy sami, a niektóre ojcowie kupują. Nuty już nie są dla mnie tajemnicą. Dlatego przepisuję utwory innych muzyków. Lubię to robić. Dużo uczę się.

Jasna Góra jest moim domem. Tu śpię, jem, uczę się i pracuję. Nie mam innego domu i adresu. Gdybyś chciał napisać list musisz adresować na Klasztor w Jasnej Górze. Tu nie ma ulicy, list nie zgubi się.

Cieszę się, że brat Piotr jest taki zdolny. Za parę lat, jak podrośnie i zdobędzie papiery mistrza snycerskiego, namówię go na przyjazd do Nowej Częstochowy.

Mój dzień rozpoczynam o 6.00 rano, gdy gram do pierwszej mszy. Potem przygrywamy do różnych nabożeństw. Gramy też na pogrzebach. Ja lubię tzw. „ganki”. Gdybyś wyobraził sobie wieżę kościelną, na pewnej wysokości od ziemi znajduje się wąski balkonik dla muzyków. Stoimy na wieży wysoko, dookoła rozciąga się widok na Starą Częstochowę,  która leży w pewnym oddaleniu od Klasztoru i na Nową Częstochowę, przytulonej do wzgórza jasnogórskiego. Piękne to chwile, gdy muzyka płynie z wieży , z wysoka i opada na ziemię, niczym anielski podmuch wypełniony  akordami nieziemskiej muzyki.

Całuję Was wszystkich

Wasz Karol

 

List ten, wymyślony przeze mnie, oparty o wiedzę zdobytą w czasie mojej wizyty wrześniowej, ma być pomostem łagodzącym przejście od prawdopodobnego scenariusza pierwszych miesięcy/lat  Karola Fertnera,  do opisu faktów z jego życia.

Budynek, w którym mieszkali muzycy kapeli stoi do dzisiejszego dnia, jak również dom przeznaczony na próby muzyczne. Członkowie kapeli, którzy założyli rodziny, zajmowali  wydzieloną część budynku, niektórzy do końca życia nie wyprowadzali się z tego miejsca. Opieka, jaką zakon otaczał kapelistów była bardzo szeroka, od zapewnienia im wszystkich podstawowych potrzeb bytowych, po utrzymywanie wdów po muzykach, lub sprzedaż gruntu zakonnego pod „ogród”. Wiek Karola nie był niczym nadzwyczajnym, gdyż takim zasadom hołdowano przy przyjmowaniu do szkoły muzycznej przyklasztornej.  W dokumentach brakuje informacji o jego pensji z lat 1816-1825. Mamy za to bezcenne potwierdzenie jego obecności na Jasnej Górze w tych latach. Wszystko to wyczytałam siedząc w czytelni obok budynków, w których mieszkał i grał mój bardzo dawny Dziadek, dziadek mojej prababci – Karol Fertner.

Historia Jasnej Góry splotła się z moją historią rodzinną.  Lata 60-te XIX wieku, bardzo burzliwe i dramatyczne dla Klasztoru, dotknęły prawdopodobnie kapelistów. Decyzję o zakupie domu przy ul. Wieluńskiej od Leopolda Mężnickiego, nie tylko dyrygenta kapeli jasnogórskiej, widzę w kontekście wydarzeń politycznych.

O dorosłym życiu Karola i śladach jego zadomowienia się na częstochowskiej ziemi napiszę  w kolejnym odcinku.

Log in to comment

Andrzej Kuśnierczyk Avatar
Andrzej Kuśnierczyk odpowiedział w temacie: #15960 2 lata 11 miesiąc temu
Pani Marzeno!
Gdyby dodać listowi nieco językowej patyny ("jestem wdzięczen, żem dojechał do Jasnej Góry"), nikt nie zorientowałby się, że jest falsyfikatem!

Z oczekiwaniem na dalszy ciąg opowieści.
Marzena Kołodziejczyk Avatar
Marzena Kołodziejczyk odpowiedział w temacie: #15966 2 lata 11 miesiąc temu
O tak, język listu powinien nawiązywać do stulecia i pasować do warstwy społecznej. To jest wyzwanie dla mnie. Muszę znaleźć poradnik, może gazety wystarczyłyby, oryginalne teksty z XIX wieku.Dziękuję za uwagi, w ostatniej chwili zamieniłam lekarza na cyrulika.
Pozdrawiam
Marzena
Anna Fukushima Avatar
Anna Fukushima odpowiedział w temacie: #16082 2 lata 11 miesiąc temu
Pani Marzeno,

Z niecierpliwoscia oczekuje na czesc trzecia tej wspanialej opowiesci.

Tymczasem, zamieszczam artykul o tzw. "szkole czestochowskiej" ktorej przedstawicielami byli Fertnerowie:

Nazwisko Fertner kojarzy się zazwyczaj ze słynnym aktorem. Jedynie niektórzy historycy sztuki, specjalizujący się w twórczości artystów cechowych (zwłaszcza częstochowskich) wiedzą, że ród Fertnerów - to przede wszystkim artyści-plastycy, najbardziej chyba reprezentatywni przedstawiciele "szkoły częstochowskiej". Tradycja artystyczna w tej rodzinie musiała być bardzo silna, skoro talent i zamiłowanie przekazywano z pokolenia na pokolenie. Przetrwała ona cały wiek XIX i w nieco zmienionej formie dotrwała do naszych czasów. Dzieła artystów z rodziny Fertnerów znajdują się w wielu zabytkowych kościołach częstochowskich, muzeach (Muzeum Narodowe w Warszawie i Częstochowie), w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej i Archiwum Państwowego w Krakowie, a także w licznych zbiorach prywatnych.

Rodzina Fertnerów pochodzi z terenów cesarstwa austro-węgierskiego. Najstarsze znane nam żródła wskazują Rothwasser jako miejsce osiedlenia przodków rodu. Żył tam niejaki Józef Fertner (fonetyka polska), urodzony w 1776 r. Jego syn, Franciszek Fertner, ożeniony z Maryanną Effenberg, także zamieszkiwał jeszcze w Rothwasser. Z małżeństwa tego narodził się w 1816 r. syn Piotr i od tego momentu rozpoczyna się interesująca nas historia. Otóż tenże Piotr Fertner z nieznanych nam przyczyn opuścił strony rodzinne i około 1840 r. przybył do Częstochowy. On właśnie został założycielem częstochowskiego rodu rzeźbiarzy, a wkrótce jednym z najbardziej znanych rzeźbiarzy cechowych w Częstochowie i okolicach. Już wtedy (w wieku 20 lat!) mógł poszczycić się otrzymanym w 1836 r. od gminy Oberlitz w Austrii stopniem mistrza. Miał więc prawo otwarcia własnej pracowni i zatrudniania uczniów (terminatorów i czeladników).

Rycina Adriana Głębockiego z 1872 r. przedstawia pracownię Piotra Fertnera wraz z jego podobizną, ukazując wiernie jej klimat i charakter. Piotr zatrudniał kilku uczniów, a także kształcił własne dzieci - między innymi syna Jana, swego następcę.

Piotr Fertner ożenił się z częstochowską panną Pauliną Fijałkowską i tym samym stał się prawdziwym obywatelem Częstochowy. Wrósł w to niezwykłe miasto, wrósł w Polskę, choć nie było jej wówczas na mapie politycznej Europy. Stał się Polakiem z wyboru i tę polskość przekazał swoim dzieciom, wnukom, prawnukom. Tragicznym na to dowodem jest słynna bohaterska śmierć Ludomira Białeckiego (syna Fertnerówny z domu), spalonego w czołgu pod Monte Cassino. Równieź inny potomek Fertnerów - syn Pauliny Fertnerówny-Szwabskiej, Mieczysław, lekarz i oficer - zaginął w czasie ostatniej wojny światowej na terenach okupowanych przez Armię Czerwoną.

Piotr Fertner wykonywał wiele prac - płaskorzeźby, wypukłorzeźby, ołtarze, feretrony, krucyfiksy - dla częstochowskich kościołów, a przypuszczalnie także dla klasztoru jasnogórskiego. Według tradycji rodzinnej współpracował głównie z kościołem Św. Rocha. Trudno dziś z całą pewnością zidentyfikować dzieła tego artysty, bowiem archiwa kościelne są niekompletne i trudno dostępne. W dodatku rzeźbiarze częstochowscy niezwykle rzadko sygnowali swoje prace. Wiadomo jednak, że Piotr Fertner wykonywał przede wszystkim duże rzeźby sakralne, wyspecjalizował się w' przedstawieniach Chrystusa Ukrzyżowanego i Madonny. W zbiorach prywatnych zachował się piękny, dużych rozmiarów, bogato polichromowany i złocony obraz-wypukłorzeźba "Ecce Homo". Podziwiamy szczególną siłę psychologiczną w przedstawieniu pełnej cierpienia, nie idealizowanej twarzy i niezwykłą wprost ekspresję pięknych, jakby żywych dłoni Chrystusa. Podobny obraz - lekko stylizowana podobizna Czarnej Madonny (technika olejna połączona z płaskorzeźbą) zaginął niedawno w zagadkowych okolicznościach. Twórczość Piotra Fertnera, a także innych artystów z tej rodziny, omawia szczegółowo Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (PAN).

Syn Piotra, Jan Fertner (urodzony w 1848 r.) także rzeźbił w drewnie. Nie osiągnął już jednak znaczącej pozycji swego ojca. Może dlatego, że był jego wiernym naśladowcą, kontynuatorem tej samej maniery artystycznej. Często prace Jana mylone są z dziełami Piotra i tylko wprawne oko dojrzy różnice jakościowe dzielące warsztat syna od twórczości ojca. Syn Jana, Andrzej Fertner, także był rzeźbiarzem. Znacznie więcej wiadomości historia przekazała nam o sztycharzach, Karolu i Romanie. Karol Fertner, brat Piotra (urodzony w 1804 r.), oprócz własnej pracowni posiadał też sklep artystyczny pod Jasną Górą. Wiadomo, że płacił zań podatki w latach 1836-1838. Z podanych dat wynika, że Karol wcześniej niż Piotr wyemigrował z rodzinnych stron i osiadł w Częstochowie (przekazy i dokumenty rodzinne nic na ten temat nie wspominają). Widocznie pod jego wpływem lub też za jego przykładem przybył tam również młodszy brat. Jako ciekawostkę można tu dodać fakt, że wnukiem Karola był właśnie Antoni Fertner - wybitny polski aktor.

Z kolei Roman Fertner, syn Karola (urodzony w 1829 r.), kształcił się w pracowni ojca, a następnie kierował szkołą rysunkową przy cechu. Posługiwał się on różnymi technikami graficznymi, przede wszystkim stalorytem i litografią. Ryciny te reprezentują dobry, solidny, choć nieco nierówny poziom. Wynikało to z tego, że Fertnerowie-sztycharze pracowali zarówno na zamówienia tak zwanych lepszych klientów, jak i "dla ludu", dla zwyczajnych pielgrzymów podążających na Jasną Górę. Naturalnie, różnica w jakości jest łatwo dostrzegalna. Ponadto obaj sztycharze - ojciec i syn sygnowali swe prace tylko dla wyżej wymienionej "lepszej" klienteli. Sygnatury te nie są również jednakowe. Sztychy swe sygnowali różnie: "Karol Fertner", "Roman Fertner w Częstochowie", "u Karola Fertnera w Częstochowie" itp. Wynika stąd, że część tych prac rytowana była przez uczniów lub tylko częściowo przez mistrza, na co wskazuje sygnatura "u Karola...", co sugerowałoby, że rycina powstała wprawdzie w pracowni Karola, ale niekoniecznie została przez niego samego wykonana. Miedzioryty Karola zachowane są w Gabinecie Rycin Biblioteki Jagiellońskiej, Archiwum Państwowym w Krakowie (w tekach Grabowskiego) i w warszawskim Muzeum Narodowym. Prace Romana Fertnera znajdują się w wielu domach prywatnych. Ryciny obu tych sztycharzy zainspirowały twórczość ludową okolic Częstochowy.

Charakterystycznym zwyczajem artystów częstochowskich ubiegłego stulecia było zawieranie związków małżeńskich przede wszystkim w obrębie własnego środowiska (faktycznie raczej hermetycznego). I tak młodzież z rodu Fertnerów łączyła się kilkakrotnie z przedstawicielami znanej częstochowskiej rodziny malarzy cechowych - Szwabskich. W ten sposób doszło do połączenia dwóch znakomitych artystycznych rodzin w swoisty wszechstronnie uzdolniony klan. Malarze, Feliks i Julian Szwabscy (bracia) byli wówczas uznanymi twórcami częstochowskimi i obaj zostali mistrzami cechu w 1849 r. Dwóch synów Juliana ożeniło się z Fertnerównami. Jeden z wnuków, wspomniany już Mieczysław Szwabski, został - według informacji rodzinnych - zamordowany w Katyniu przez NKWD w 1940 r.

Jednakże historia rodziny na tym się nie kończy. Prawnuczką Piotra Fertnera i wnuczką Jana była zmarła niedawno wybitna artystka-malarka Janina Plucińska-Zembrzuska (1922-1987). Po raz pierwszy eksponowała swe prace w 1947 r., ma w swoim dorobku przeszło 100 wystaw indywidualnych i znacznie więcej zbiorowych oraz wiele nagród i medali za pracę twórczą. Uprawiała różnorodne rodzaje plastyki: olej, akwarelę, temperę, rysunek, collage, tusz, grafikę i rzeźbę. Prace artystki znajdują się w muzeum częstochowskim oraz w zbiorach prywatnych. Odejście malarki w pełni sił twórczych jest ogromną stratą, ale jej niezwykłe obrazy żyją i przechowują pamięć o wszystkich pokoleniach jej artystycznych przodków. Jerzy Ziemowit Mikołajtis napisał o sztuce Janiny Plucińskiej: "Stoimy przed sztuką osobliwą i spontaniczną. Twórczość Janiny Plucińskiej-Zembrzuskiej nie da się wtłoczyć w ramy określonej konwencji..." Głównym tematem prac artystki jest człowiek i jego stany uczuciowe (cykle: "Żałobnice", "Golgota", "Stan wojenny" itp.).

Sztuka Janiny Plucińskiej należy już do naszej epoki, ale jest jednocześnie kontynuacją starej "szkoły częstochowskiej". Ponadto niektóre z jej serii, na przykład "Stan wojenny" - to też już na szczęście historia, zabytki tragicznej przeszłości. Tak jak tragiczne było życie artystki, któremu usiłowała stawić czoła.

Być może ten skromny szkic przyczyni się do upamiętnienia dorobku artystycznego rodu Fertnerów i "szkoły częstochowskiej" w ogóle, a także spowoduje zainteresowanie badaczy tym mało dotąd eksploatowanym w historii sztuki zagadnieniem.

Zrodlo : Ród Fertnerów i "szkoła częstochowska",
Spotkania z Zabytkami, nr 7/1992, str. 37
www.annaklejzerowicz.pl/publicystyka_rodfertnerow.html
______________
AF